calendar_todayOctober 25, 2026
Air Pollution: માયાનગરી મુંબઈની હવા બની ઝેરી! રાજધાની કરતા બમણો AQI 322ને પાર
ઓક્ટોબરના છેલ્લા સપ્તાહમાં હવામાન ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે, જેના કારણે મુંબઈ અને દિલ્હી સહિતના મુખ્ય શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા બગડી રહી છે. જોકે, આ વર્ષે એક નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળ્યો છે: ઓક્ટોબર મહિનામાં દિલ્હીની હવાની ગુણવત્તા અત્યાર સુધીના શ્રેષ્ઠ સ્તરે નોંધાઈ છે, જ્યારે તેની સરખામણીમાં મુંબઈની હવાની ગુણવત્તા અત્યંત ખરાબ થઈ ગઈ છે. મુંબઈનો 'એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ' (AQI) 322ના જોખમી સ્તરે પહોંચી ગયો છે, જ્યારે દિલ્હીનો AQI હાલમાં 167 છે. જે ઓક્ટોબર મહિનામાં જોવા મળેલું હવાની ગુણવત્તાનું શ્રેષ્ઠ સ્તર છે. રસ્તાની ધૂળ, વાહનવ્યવહાર અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓમાંથી થતા પ્રદૂષણને કારણે મુંબઈની હવા વધુ બગડી છે અને શહેર ધુમ્મસ (સ્મોગ)ની ચાદરમાં લપેટાઈ ગયું છે.
મુંબઈમાં હવાની ગુણવત્તા થઈ ખરાબ
સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB)ના તાજેતરના આંકડા મુજબ, ઓક્ટોબરના આ અઠવાડિયાના અંતમાં મુંબઈનો સરેરાશ 'એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ' (AQI) ૩૨૨ સુધી પહોંચી ગયો છે. આ સ્થિતિ પાછળ રસ્તાની ધૂળ, વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ અને બાંધકામ કાર્ય જેવા અનેક પરિબળો જવાબદાર છે. વહીવટીતંત્રે નવા પગલાંની જાહેરાત કરી હોવા છતાં તેના અમલીકરણ, દેખરેખ અને શહેરમાં પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્ત્રોતો અંગે અનેક પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. મુંબઈ દરિયાકાંઠે આવેલું હોવાથી ત્યાં પ્રદૂષણ ફેલાઈ જવામાં (દૂર થવામાં) મદદ મળતી હતી, પરંતુ હવે શહેર પર છવાયેલા ધુમ્મસ અને વિવિધ વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તાના આંકડામાં જોવા મળતા મોટા તફાવતો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, શહેર સામેનો પડકાર માત્ર તાજેતરમાં વધેલી બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ પૂરતો સીમિત નથી.
દિલ્હી અને મુંબઈમાં હવાની ગુણવત્તાનું સ્તર
સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડના અહેવાલ મુજબ, ૨૪ ઓક્ટોબરે મુંબઈનો AQI ૩૨૨ સુધી પહોંચ્યો હતો. જેને "ખૂબ જ ખરાબ" (very poor) શ્રેણીમાં ગણવામાં આવે છે. તે જ દિવસે દિલ્હીનો AQI 176 નોંધાયો હતો. બંને શહેરો વચ્ચેનો આ તફાવત ઘણો મોટો હતો. જોકે, માત્ર એક દિવસના આંકડા પરથી એ નક્કી ન કરી શકાય કે લાંબા ગાળે કયા શહેરની હવાની ગુણવત્તા વધુ ખરાબ છે. મુંબઈમાં તાજેતરમાં વધેલા પ્રદૂષણ પાછળ વાહનોનું ઉત્સર્જન, હવામાનની સ્થિતિ અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણના પગલાંમાં રહેલી ખામીઓ જેવા અનેક પરિબળો જવાબદાર છે.
મુંબઈમાં પ્રદૂષણ કેમ વધ્યું છે?
મુંબઈમાં પ્રદૂષણ વધવા પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર છે. 2020ના ડેટા પર આધારિત એક અભ્યાસ મુજબ, શહેરમાં PM10 પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્ત્રોતોમાં પરિવહન, રસ્તાની ધૂળ અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે, જે અનુક્રમે 19.6%, 19.4% અને 18.9% જેટલો ફાળો આપે છે. તેથી, આ આંકડાઓને કોઈ ચોક્કસ દિવસના પ્રદૂષણના સચોટ માપ તરીકે નહીં, પરંતુ પ્રદૂષણના વિવિધ સ્ત્રોતોના એક અંદાજ તરીકે જોવા જોઈએ. મુંબઈ જેવા શહેરમાં જ્યાં મોટા પાયે માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સ ચાલી રહ્યા છે અને ટ્રાફિકનું પ્રમાણ વધુ છે, ત્યાં રસ્તાની ધૂળ એક મોટી સમસ્યા છે. રસ્તાઓ પર જમા થયેલી ધૂળ તેમજ બાંધકામ સામગ્રી અને કાટમાળના કણો વાહનોની અવરજવરને કારણે ફરીથી હવામાં ભળી જાય છે. વધુમાં, ટ્રાફિકની ગીચતા આ પરિસ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવે છે, જેના કારણે વ્યસ્ત રસ્તાઓ અને ચોક (જંકશન) પાસે વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો એકત્રિત થઈ જાય છે.
મુંબઈ દરિયાકાંઠાનું શહેર હોવા છતાં, પવનની ઓછી ગતિને કારણે પ્રદૂષકો હવામાં ફેલાઈ શકતા નથી. હવામાનની સ્થિતિ ઘણીવાર પ્રદૂષકોને યોગ્ય રીતે વિખેરાતા અટકાવે છે, જ્યારે હવામાં રહેલો ભેજ અને દરિયાઈ ક્ષારના કણોને કારણે ધુમ્મસ (હેઝ) જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. બૃહન્મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (BMC) એ જણાવ્યું છે કે દરિયામાંથી આવતો સોડિયમ ક્લોરાઈડ (સામાન્ય મીઠું) આ ધુમ્મસ માટેનું એક કારણ છે. તેમ છતાં માત્ર દરિયાઈ ક્ષારને કારણે જ શહેરની હવાની ગુણવત્તા બગડતી નથી; વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અને હવામાં રહેલા સૂક્ષ્મ કણો (ફાઈન પાર્ટીક્યુલેટ મેટર) પણ ચિંતાના મુખ્ય વિષયો છે.