Explainer Cyclone: બંગાળની ખાડીમાં જ કેમ ત્રાટકે છે વધુ ચક્રવાત? અરબી સમુદ્ર પાછળ કેમ? જાણો મોટું કારણ...

બંગાળની ખાડીમાં સર્જાતા ચક્રવાત ઘણીવાર ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે. તેની સામે અરબી સમુદ્રમાં પરંપરાગત રીતે ચક્રવાતની સંખ્યા ઓછી રહી છે. જોકે, બંને સમુદ્ર હિંદ મહાસાગરનો ભાગ હોવા છતાં આ તફાવત પાછળ સમુદ્રનું તાપમાન, ભેજ, પવન અને મોસમી પરિસ્થિતિઓ જેવાં અનેક કારણો જવાબદાર છે.

બંગાળની ખાડીનું પાણી વધુ ગરમ કેમ રહે છે?

ચક્રવાત સર્જાવા માટે સમુદ્રની સપાટીનું ગરમ હોવું જરૂરી છે. બંગાળની ખાડીમાં વર્ષના કેટલાક સમય દરમિયાન પાણીનું તાપમાન ચક્રવાત માટે અનુકૂળ રહે છે. ગરમ પાણીમાંથી વાતાવરણમાં ભેજ પહોંચે છે, જે વાદળો અને વાવાઝોડાંને ઊર્જા આપે છે.

આ ઉપરાંત, ગંગા, બ્રહ્મપુત્ર અને ઇરાવડી જેવી મોટી નદીઓ બંગાળની ખાડીમાં ઠલવાય છે. નદીઓનું મીઠું પાણી ખારા પાણી કરતાં હળવું હોવાથી સપાટીની નજીક રહે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આ પાણી નીચેના ઠંડા પાણી સાથે સરળતાથી ભળતું નથી. પરિણામે, સપાટીનું ગરમ પાણી લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે અને ચક્રવાતને ઊર્જા મળી શકે છે.

ભેજ અને પવનની પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા

ચક્રવાતને મજબૂત બનવા માટે ભેજવાળી હવા જરૂરી છે. બંગાળની ખાડીમાં ચોમાસાના પવનો અને દરિયાઈ ભેજ વાદળોની રચનામાં મદદ કરે છે. બીજી તરફ, સૂકી હવા ચક્રવાતની તાકાત ઘટાડી શકે છે.

પૃથ્વીના પરિભ્રમણથી પવનમાં ઘૂમરાટ સર્જાય છે, જે ચક્રવાત બનવા માટે જરૂરી છે. જ્યારે ઊંચાઈ સાથે પવનની દિશા અને ગતિમાં મોટો તફાવત હોય, ત્યારે તેને પવનનો કાતરાવ (Wind Shear) કહે છે. પવનનો કાતરાવ વધુ હોય તો ચક્રવાતની રચના નબળી પડી શકે છે. બંગાળની ખાડીમાં કેટલીક ઋતુઓ દરમિયાન ચક્રવાતના વિકાસ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ સર્જાય છે.

ખાડીની ભૌગોલિક રચનાથી શું અસર થાય છે?

બંગાળની ખાડી ઉત્તર તરફ સાંકડી થતી જાય છે. તેની આસપાસ ભારત, બાંગ્લાદેશ અને મ્યાનમાર જેવા વિસ્તારો આવેલા છે. અહીં ચક્રવાત સર્જાય ત્યારે તેની અસર મોટા ભૂભાગ પર થઈ શકે છે. દરિયાકાંઠાના છીછરા વિસ્તારો અને મેદાનોમાં ચક્રવાત દરમિયાન ઊંચાં મોજાંને કારણે પૂર અને નુકસાનનું જોખમ વધી શકે છે. જોકે, ખાડીની ભૌગોલિક રચના ચક્રવાતની સંખ્યા વધારવાનું સીધું કારણ નથી, પરંતુ તેની અસરોને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.

અરબી સમુદ્રમાં ઓછા ચક્રવાત કેમ સર્જાય છે?

અરબી સમુદ્રમાં પણ ચક્રવાત સર્જાય છે, પરંતુ પરંપરાગત રીતે તેમની સંખ્યા બંગાળની ખાડી કરતાં ઓછી રહી છે. દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસા દરમિયાન કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ઊંચાઈ પર ફૂંકાતા તેજ પવનો ચક્રવાતની રચનાને નબળી પાડી શકે છે. આ ઉપરાંત, અરબી દ્વીપકલ્પ અને આસપાસના સૂકા વિસ્તારોમાંથી આવતી હવા ચક્રવાતમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટાડે છે. સમુદ્રના કેટલાક ભાગોમાં ઊંડાણનું ઠંડું પાણી સપાટી સુધી આવવાથી પાણીનું તાપમાન પણ ઘટી શકે છે. આ પરિબળો ચક્રવાતને મળતી ઊર્જા ઓછી કરી શકે છે.

શું ભવિષ્યમાં આ તફાવત બદલાઈ શકે છે?

બંગાળની ખાડીમાં વધુ ચક્રવાત સર્જાવાનો લાંબા સમયથી જોવા મળતો પ્રવાહ છે, પરંતુ આ કોઈ કાયમી નિયમ નથી. છેલ્લાં કેટલાંક દાયકાઓમાં અરબી સમુદ્રમાં પણ શક્તિશાળી ચક્રવાત જોવા મળ્યા છે. દર વર્ષે ચક્રવાતની સંખ્યા બદલાઈ શકે છે. સમુદ્રનું તાપમાન, ભેજ, પવનની ગતિ અને દિશા, ચોમાસાની સ્થિતિ તથા અન્ય હવામાન પરિબળો નક્કી કરે છે કે ક્યાં અને કેટલા ચક્રવાત સર્જાશે.

આમ, બંગાળની ખાડીમાં વધુ ચક્રવાત સર્જાવા પાછળ ગરમ પાણી, ભેજ અને અનુકૂળ પવનો સહિત અનેક પરિબળો જવાબદાર છે. બીજી તરફ, અરબી સમુદ્રમાં સૂકી હવા, પવનનો કાતરાવ અને ઠંડા પાણીની અસર ચક્રવાતના વિકાસને અવરોધી શકે છે. જોકે, અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ સર્જાય તો અરબી સમુદ્રમાં પણ શક્તિશાળી ચક્રવાત આવી શકે છે.

બંગાળની ખાડી અને અરબી સમુદ્રમાં ચક્રવાત: છેલ્લા 50 વર્ષના આંકડા, કારણો અને જોખમ

આ લેખમાં મુખ્યત્વે ચાર મુદ્દા વ્યવસ્થિત રીતે આવરી લેવા જોઈએ: છેલ્લા 50 વર્ષમાં ચક્રવાતનો ટ્રેન્ડ, બંને સમુદ્ર વચ્ચેનો તફાવત, ચક્રવાત સર્જાવાનાં કારણો અને ભારતના કયા દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં વધુ જોખમ રહે છે.

 છેલ્લા 50 વર્ષમાં ચક્રવાતની સંખ્યા કેટલી?

IMDના 1965થી 2020ના આંકડા મુજબ, ઉત્તર હિંદ મહાસાગરમાં દર વર્ષે સરેરાશ આશરે 5 ચક્રવાતી તોફાનો સર્જાય છે. તેમાં બંગાળની ખાડીમાં સરેરાશ 3.5 અને અરબી સમુદ્રમાં 1.2 ચક્રવાતી તોફાન સર્જાય છે.

બંગાળની ખાડીમાં વધુ ચક્રવાત કેમ સર્જાય છે?

બંગાળની ખાડીનું ગરમ પાણી, વધુ ભેજ, વાતાવરણમાં પવનની અનુકૂળ સ્થિતિ અને વારંવાર સર્જાતી હવામાન પ્રણાલીઓ ચક્રવાત માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી કરે છે. ગંગા, બ્રહ્મપુત્ર અને ઇરાવદી જેવી નદીઓનું મીઠું પાણી પણ સમુદ્રની સપાટીના સ્તરમાં ફેરફાર કરે છે, જે અમુક પરિસ્થિતિઓમાં ચક્રવાતની તીવ્રતા વધારવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

અરબી સમુદ્રમાં ચક્રવાતનું જોખમ કેમ વધી રહ્યું છે?

છેલ્લા કેટલાક દાયકામાં અરબી સમુદ્રમાં ચક્રવાતની સંખ્યા અને તીવ્રતામાં વધારો નોંધાયો છે. સમુદ્રના વધતા તાપમાન અને વાતાવરણમાં થતા ફેરફારો આ માટેનાં સંભવિત પરિબળો છે. જોકે, દરેક ચક્રવાત પર આ પરિબળોની અસર અલગ હોઈ શકે છે.

કયા વિસ્તારોમાં સૌથી વધુ જોખમ રહે છે?

- બંગાળની ખાડી: ઓડિશા, પશ્ચિમ બંગાળ, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ તેમજ બાંગ્લાદેશના દરિયાકાંઠે ચક્રવાત અને દરિયાઈ પાણીની ઊંચી લહેરોનું જોખમ રહે છે.

- અરબી સમુદ્ર: ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો ચક્રવાત માટે પશ્ચિમ ભારતનો મહત્ત્વનો જોખમી વિસ્તાર છે. અરબી સમુદ્રમાં સર્જાતા કેટલાક ચક્રવાત ઓમાન અને યમન તરફ આગળ વધે છે, જ્યારે કેટલાક દરિયામાં જ નબળા પડી જાય છે.

ચક્રવાતથી સૌથી વધુ નુકસાન શા માટે થાય છે?

ચક્રવાત દરમિયાન ભારે પવન, અતિભારે વરસાદ, દરિયાઈ પાણીનું કિનારા તરફ ધસી આવવું અને પૂર જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. દરિયાકાંઠાના નીચાણવાળા વિસ્તારો, માછીમારો, બંદરો, ખેતી અને દરિયાકાંઠે રહેતા લોકો પર તેની સૌથી વધુ અસર થઈ શકે છે.

વધુ સમાચાર વાંચવા ડાઉનલોડ કરો સંદેશ ન્યૂઝ એપ : https://sandesh.com/d