Sandesh Digital Explainer: SSR અને SIR વચ્ચે શું છે તફાવત? જાણો નામ નોંધણીની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા

ચૂંટણી પંચે 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને મતદાર યાદીને અપડેટ કરવા માટે સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન હાથ ધરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. 

આંશિક સઘન અને આંશિક સારાંશ સુધારો

આયોગ હવે ચોક્કસ ખાસ પ્રવૃત્તિઓ સાથે સારાંશ સુધારો કરે છે. આમાં ડોર-ટુ-ડોર ચકાસણી, મતદાન મથકોનું તર્કસંગતકરણ અને ખાસ ઝુંબેશ માટે તારીખો નક્કી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ સુવિધાઓને કારણે, તેને ખાસ સારાંશ સુધારો કહેવામાં આવે છે.

SIR પછી SSR કેમ હાથ ધરવામાં આવશે? 

SSR એટલે સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન (SSR). તેનો હેતુ મતદાર યાદીને અપડેટ કરવાનો અને પાત્ર મતદારોના નામનો સમાવેશ કરવાનો છે. આ અંતર્ગત, મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા, નોંધાયેલ માહિતી સુધારવા અને નિયમો અનુસાર અયોગ્ય નામો દૂર કરવા માટે એક પ્રક્રિયા અપનાવવામાં આવે છે. 1960ના ચૂંટણી નોંધણી નિયમોના નિયમ 25(1)માં મતદાર યાદીના સુધારા માટે ત્રણ પદ્ધતિઓ સૂચવવામાં આવી છે.

કયા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો SSRને આધીન?

આયોગે આ તબક્કામાં કુલ 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SSR હાથ ધરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. તેમાં ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, રાજસ્થાન, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ગોવા, ગુજરાત, પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ, આસામ, મણિપુર, તમિલનાડુ અને આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ, લક્ષદ્વીપ અને પુડુચેરીનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રક્રિયા માટે પાત્રતા તારીખ 1 જાન્યુઆરી, 2027 નક્કી કરવામાં આવી છે. કમિશને એમ પણ જણાવ્યું છે કે જે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ખાસ સઘન સુધારણા (SIR) ચાલી રહી છે અથવા તાજેતરમાં પૂર્ણ થઈ છે તેમના માટે સમયપત્રક અલગથી જાહેર કરવામાં આવશે. આમાં આંધ્રપ્રદેશ, હરિયાણા, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, તેલંગાણા અને દિલ્હી જેવા રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે.

SSR પ્રક્રિયા કેવી રીતે પૂર્ણ થશે?

SSR પ્રક્રિયાને બે મુખ્ય તબક્કામાં વહેંચવામાં આવી છે. પ્રથમ તબક્કામાં ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી જાહેર થાય તે પહેલાં તૈયારીઓનો સમાવેશ થાય છે. બીજા તબક્કામાં ડ્રાફ્ટ યાદી પ્રકાશિત થયા પછી દાવાઓ અને વાંધાઓના આધારે ફેરફારો કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રથમ તબક્કો: ડ્રાફ્ટ યાદી પહેલાં તૈયારી

આ તબક્કામાં, ચૂંટણી અધિકારીઓને તાલીમ આપવામાં આવે છે. બૂથ લેવલ ઓફિસર્સ (BLOs) ઘરે ઘરે જઈને ચકાસણી કરે છે. હેતુ એવા લાયક મતદારોને ઓળખવાનો છે જેમના નામ યાદીમાંથી ખૂટે છે. આ પ્રક્રિયા મતદાર યાદીમાં વિસંગતતાઓને પણ ઓળખે છે, જેમાં અનેક સ્થળોએ નોંધાયેલા, સ્થાનો બદલાયેલા અને મૃત્યુ પામેલા મતદારોના કિસ્સાઓનો સમાવેશ થાય છે. સરનામાં પણ એક સમાન ફોર્મેટમાં રેકોર્ડ કરવામાં આવે છે. મતદાન કેન્દ્રોને તર્કસંગત બનાવવામાં આવે છે અને જરૂરી ફેરફારો કરવામાં આવે છે. મતદાર યાદી સંબંધિત નિયંત્રણ રેકોર્ડ અપડેટ કરવામાં આવે છે, વેબસાઇટ વિકસાવવામાં આવે છે, પૂરક યાદીઓ એકીકૃત કરવામાં આવે છે અને ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી તૈયાર કરવામાં આવે છે.

બીજો તબક્કો: દાવાઓ, વાંધા અને અંતિમ યાદી

12 નવેમ્બરના રોજ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી પ્રકાશિત થયા પછી, ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીઓ પાત્ર નાગરિકો પાસેથી દાવાઓ અને વાંધા મંગાવશે. આ સમયગાળા દરમિયાન, લોકો યાદીમાં તેમના નામ ઉમેરવા અથવા માહિતી સુધારવા માટે અરજી કરી શકે છે. યાદીમાં હાલની કોઈપણ એન્ટ્રી અંગે વાંધાઓ પણ દાખલ કરી શકાય છે. અધિકારીઓ નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ આ અરજીઓની તપાસ કરે છે. પ્રથમ તબક્કામાં BLO દ્વારા ઓળખાયેલી વિસંગતતાઓનું પણ આ તબક્કા દરમિયાન નિરાકરણ લાવવામાં આવશે. ચકાસણી પછી, મતદાર યાદી ડેટાબેઝમાં ઉમેરાઓ, કાઢી નાખવા અને સુધારા સંબંધિત ફેરફારો નોંધવામાં આવશે. ત્યારબાદ અંતિમ મતદાર યાદી નિર્ધારિત સમયપત્રક મુજબ પ્રકાશિત કરવામાં આવશે.

મતદાર યાદીમાં પારદર્શિતા કેવી રીતે જળવાઈ રહેશે?

ચૂંટણી પંચે સુધારણા પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા જાળવવા અને રાજકીય પક્ષોને માહિતી પૂરી પાડવા માટે ઘણી પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કરી છે.

માન્ય રાજકીય પક્ષોને ડ્રાફ્ટ અને અંતિમ મતદાર યાદીઓની નકલો મફતમાં પૂરી પાડવામાં આવશે.

દાવાઓ અને વાંધા દાખલ કરવા માટે આ સમયગાળા દરમિયાન રાજકીય પક્ષોને આ યાદીઓ સાપ્તાહિક ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.

ડ્રાફ્ટ અને અંતિમ મતદાર યાદી મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી અને જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારીની વેબસાઇટ પર પ્રકાશિત કરવામાં આવશે.

મતદાર યાદી નિયુક્ત મતદાન મથકો અને ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીની કચેરીના નોટિસ બોર્ડ પર પ્રદર્શિત કરવામાં આવશે.

નિયમિત અપડેટ દરમિયાન મતદાર યાદીમાં વધારા, કાઢી નાખવા અને સુધારાઓની માસિક યાદીઓ મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની વેબસાઇટ પર પ્રકાશિત કરવામાં આવશે.

સંગઠિત નાગરિકો નજીવી ફી ચૂકવીને પણ મતદાર યાદીની નકલ મેળવી શકે છે.

રાજકીય પક્ષો અને ઉમેદવારો કેવી રીતે ભાગ લેશે?

પંચે નિર્દેશ આપ્યો છે કે મતદાર યાદી તૈયારી પ્રક્રિયાના દરેક તબક્કે રાજકીય પક્ષોના પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવે. આ હાંસલ કરવા માટે, ખાસ સારાંશ સુધારણા દરમિયાન, મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી, જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારી અને ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી રાજકીય પક્ષોના પ્રતિનિધિઓ સાથે સમયાંતરે બેઠકો કરશે. તેમને આ બેઠકોમાં પ્રક્રિયા વિશે માહિતી આપવામાં આવશે. માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષો બૂથ લેવલ એજન્ટો (BLA) ની નિમણૂક કરી શકે છે. BLAs મતદાર યાદીમાં સંભવિત ભૂલો અથવા વિસંગતતાઓને ઓળખી શકે છે અને જાણ કરી શકે છે. જો કે, તેઓ મતદાર નોંધણી પ્રક્રિયા અથવા BLO ની કામગીરીમાં દખલ કરી શકતા નથી.

SSRમાં અધિકારીઓની જવાબદારીઓ શું હશે?

પંચે બંધારણની કલમ 324 હેઠળ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય સચિવોને નિર્દેશ આપ્યો છે કે મતદાર યાદીની તૈયારી અને સુધારણામાં સામેલ અધિકારીઓને પૂરતો સ્ટાફ અને સંસાધનો પૂરા પાડવામાં આવે. આમાં મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી, જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારી, ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી, મદદનીશ ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી, BLO સુપરવાઇઝર, BLO અને અન્ય સંબંધિત અધિકારીઓનો સમાવેશ થાય છે.

ફોર્મ 6, 7 અને 8નો હેતુ શું ?

ફોર્મ 6: મતદાર યાદીમાં નવું નામ ઉમેરવા માટે

પાત્ર ભારતીય નાગરિકો આ ફોર્મ દ્વારા મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ ઉમેરવા માટે અરજી કરી શકે છે. તેનો ઉપયોગ પહેલી વાર મત આપનારા અને મતદાર યાદીમાં નામ ન હોય તેવા લાયક નાગરિકો દ્વારા પણ કરી શકાય છે.

ફોર્મ 7: નામનો સમાવેશ કરવા અથવા દૂર કરવા સામે વાંધો ઉઠાવવા

આ ફોર્મ મતદાર યાદીમાં નામના સમાવેશ સામે વાંધો ઉઠાવવા અથવા અગાઉ નોંધાયેલ નામ દૂર કરવાની વિનંતી કરવાની મંજૂરી આપે છે. આના કારણોમાં સંબંધિત વ્યક્તિનું મૃત્યુ, બહુવિધ નોંધણીઓ અથવા અયોગ્યતા શામેલ હોઈ શકે છે.

ફોર્મ 8: મતદાર માહિતી સુધારવા અથવા બદલવા માટે

જેઓ પહેલાથી જ મતદાર યાદીમાં સૂચિબદ્ધ છે તેઓ આ ફોર્મ દ્વારા તેમનું સરનામું બદલવા, યાદીમાં માહિતી સુધારવા અથવા તેમના મતદાર ફોટો ઓળખ કાર્ડ (EPIC) બદલવા માટે અરજી કરી શકે છે. અપંગ વ્યક્તિઓ (PWD) તરીકે નિયુક્ત થવા માટે પણ વિનંતીઓ કરી શકાય છે.

આ પણ વાંચોઃ જંતર-મંતર પર આંદોલન બંધ!, દિલ્હી પોલીસનો મોટો નિર્ણય, હવે 3 નવા મેદાન બનશે વિરોધનું સરનામું