Opinion:વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા અટકાવવા સઘન પ્રયાસની જરૂર છે
દેશભરમાં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાના અહેવાલો ચિંતાજનક છે. ગુજરાતમાં પણ દરરોજ કોઈને કોઈ આશાસ્પદ યુવક-યુવતી અકાળે જીવન ટૂંકાવી દે છે. મેડિકલ કોલેજોમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓ પણ ડિપ્રેશનનો ભોગ બને છે અને આત્મહત્યા સુધી પહોંચી જાય છે. હવે તો શાળાઓમાં ભણતા કિશોર-કિશોરીઓ પણ હતાશાનો કે કોઈ બ્લેક મેઇલિંગ કે ડરનો ભોગ બને છે. પરિણામે વિદ્યાર્થીઓમાં આત્મહત્યાના બનાવો ચિંતાજનક છે. તેને અટકાવવા માટે માત્ર શાળાઓ પ્રયાસ કરશે તે પૂરતું નથી.તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાને પગલે ગુજરાત રાજ્યના ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગે મેન્ટલ હેલ્થ પોલિસી જાહેર કરી છે અને તેના કડક અમલ કરવા માટે કોલેજો, યુનિવર્સિટીઓ અને કોચિંગ ક્લાસિસ માટે આદેશ જાહેર કર્યો છે. થોડા સમય પહેલાં જિલ્લા કલેક્ટરના અધ્યક્ષ સ્થાને મળેલી સમિતિએ વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્યની તકેદારી રાખવા માટે શાળાઓને પણ સૂચનો કર્યા અને પાલન કરવા આદેશો જાહેર કર્યા છે. આમ, વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા અટકાવવા સરકારના પ્રયાસ આવકારદાયક છે. પરંતુ, આત્મહત્યા પાછળ બાળકની શારીરિક અને માનસિક તંદુરસ્તી ખૂબ મહત્ત્વની છે તે દિશામાં પણ જાગૃત થવું પડે તેમ છે. માતા-પિતાએ પણ બાળકના સારા આરોગ્ય અને માનસિક સ્થિતિ સુધારવા માટે પ્રયાસ કરવા પડે તેમ છે. આમ, વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાઓ અટકાવવા સઘન પ્રયાસની જરૂરિયાત છે. રાજ્ય સરકારે બહાર પાડેલ માર્ગદર્શિકા મુજબ કોલેજોએ વિદ્યાર્થીઓ માટે કાઉન્સિલર રાખવા પડશે. જોગવાઈ મુજબ દર 100 વિદ્યાર્થીઓએ એક કાઉન્સિલર રાખવા ફરજિયાત છે. કાઉન્સિલર મેન્ટર બની બાળકોનું કાઉન્સિલિંગ કરશે અને કોઈ બાળક માનસિક તાણ કે ડિપ્રેશનમાં ન રહે તે માટેની કાળજી લેશે જરૂર પડે તો વાલીઓને પણ માર્ગદર્શન આપશે. સમગ્ર વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ બાળકોનું માનસિક દબાણ ઘટાડવાનો છે. બાળક માટે સહાયક શૈક્ષણિક વાતાવરણ ઊભું કરવાનો ઉદ્દેશ છે. ઉદ્દેશ ખૂબ સારો છે પરંતુ, શાળાઓમાં વ્યવહારુ રીતે આવી વ્યવસ્થા થઈ શકશે ખરી ? માત્ર કાઉન્સિલરો નીમવાથી આત્મહત્યા અટકી શકે તેમ લાગતું નથી. જે કોલેજમાં બેથી ત્રણ હજાર વિદ્યાર્થીઓ ભણે છે ત્યાં મોટી સંખ્યામાં કાઉન્સિલરો રાખવા આર્થિક ભારણ બનશે કદાચ એક સારા મનોચિકિત્સક તબીબનું માર્ગદર્શન મળતું રહે તે પણ સારું પરિણામ આપી શકે છે. શાળા-કોલેજોએ બાળકના આરોગ્ય અને વર્તણૂકનો સરવે કરી આત્મહત્યાના મૂળ કારણો સુધી જવાની જરૂર છે અને તે પ્રમાણે દરેક શાળા-કોલેજ એક્શન પ્લાન બનાવી તે પ્રમાણે સઘન પ્રયાસ કરે તો આત્મહત્યાના બનાવો અટકાવી બાળકોની કારકિર્દી ઘડતર માટે વધુ સારું કામ થઈ શકે તેમ છે. વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા અટકાવવા સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશ બાદ રચાયેલ ટાસ્ક ફોર્સના અવલોકન મુજબ આત્મહત્યાના કારણોમાં મુખ્ય કારણ પરીક્ષાનું દબાણ છે. પરીક્ષામાં નિષ્ફળતાના ડરથી વિદ્યાર્થીઓ ડિપ્રેશનમાં આવી જાય છે. આત્મહત્યાના કારણોમાં માત્ર પરીક્ષાનો ડર એક કારણ નથી બાળકને પરિવારનું વાતાવરણ પણ અસર કરે છે. તૂટતા કુટુંબો, માતા-પિતાના ઝઘડાઓ કે પછી એકલતા, બાળકને હૂંફનો અભાવ ડિપ્રેશનમાં ધકેલી દે છે તે ઉપરાંત મોટાભાગના બાળકો સોશિયલ મીડિયા અને સાયબર બુલિંગનો ભોગ બને છે. સોશિયલ મીડિયાને કારણે પૂરતી ઊંઘ થતી નથી, તંદુરસ્તી સારી નથી પરિણામે ભણવામાં કંટાળો અને થાક લાગે છે. વાંચેલું યાદ રહેતું નથી પરિણામે બાળક ટેન્શનમાં રહે છે. લાંબો સમય કોઈપણ ટેન્શનમાં રહે તો તે ડિપ્રેશનમાં આવે છે અને એક વખત ડિપ્રેશનમાં આવી ગયા પછી નાનકડી કોઈપણ ઘટના આત્મહત્યા કરવા પ્રેરે છે. મનોવૈજ્ઞાનિક કાઉન્સિલરો દ્વારા સમયાંતરે કાઉન્સિલિંગ કરવું બોર્ડની પરીક્ષા પહેલા વિદ્યાર્થીઓ માટે માર્ગદર્શનની વ્યવસ્થા કરવી. દરેક શાળાએ ઇમર્જન્સી સમયે ડૉક્ટર, મનોવૈજ્ઞાનિક કે કાઉન્સિલરનો સંપર્ક કરી શકે તે માટે સંસ્થામાં નોટિસ બોર્ડ ઉપર સંપર્ક નંબર મૂકવાના રહેશે દરેક શાળા-કોલેજોએ આત્મહત્યા નિવારણ હેલ્પલાઇન નંબર (ટેલિ માનસ 14416) સંસ્થાના નોટિસ બોર્ડમાં લખવાનો રહેશે પરીક્ષા અને સારી માનસિક સ્થિતિ માટે વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓની મિટિંગનું આયોજન કરવા સૂચના આપવામાં આવી છે. ટૂંકમાં બાળક જીવન પ્રત્યે હકારાત્મક અભિગમ કેળવે તે દિશામાં પ્રયાસ કરવો જરૂરી છે. હજુ થોડા દિવસ પહેલાં સુરતમાં કોલેજના ત્રીજા વર્ષમાં ભણતા વિદ્યાર્થીએ હોસ્ટેલ બિલ્ડિંગમાંથી આત્મહત્યા કરી લીધી તેના ઘેરા પડઘા પડયા હતા. રાજ્યમાં આવી અસંખ્ય ઘટનાઓ બને છે. વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષાના ડરને કારણે માનસિક કારણ અનુભવે છે તે વાત સાચી પણ પરીક્ષાની તૈયારી બરાબર કેમ ન થઈ શકી ? ભણવામાં ધ્યાન કેમ લાગતું નથી ? યાદ કેમ રહેતું નથી. બરાબર અભ્યાસ ન થાય અને પછી સામાજિક ડર, માતા-પિતાની અપેક્ષા અને હવે હું શું જવાબ આપીશ ? આ પરિસ્થિતિ જ બાળકોને ડિપ્રેશનમાં લાવે છે. આજે શાળા કોલેજોમાં વિદ્યાર્થીઓની શિસ્તનો અભાવ વધુ છે. ગંભીરતાપૂર્વક ભણવું નથી...ભણવામાં રસ નથી...વર્ગખંડમાં શાંતિથી બેસી શકતા નથી...શિક્ષક કે પ્રોફેસર કશું જ ઠપકા સ્વરૂપે કહી શકતા નથી...આ નબળી અને આત્મવિશ્વાસના અભાવવાળી માનસિકતાને સુધારવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી કોઈ પરિણામ આવી શકે નહીં તમામ પરિપત્રોના આદેશો માત્ર પેપર વર્ક બનીને રહી જશે શાળા-કોલેજો સરકારના આદેશો અને બાળકોના વર્તન વચ્ચે માત્ર વ્યથા અનુભવી લાચાર સ્થિતિમાં માત્ર પ્રયત્ન કરે છે. અસરકારક પરિણામ માત્ર ગાઈડલાઈન આપી દેવાથી મળે તેમ નથી આત્મહત્યાનું મૂળ જાણવા ઉપરાંત શાળા-કોલેજના સંચાલકો આચાર્યોની સાથે ચર્ચા કરી તેમની પાસેથી જ સૂચનો મંગાવી સઘન પ્રયાસ કર્યા વિના છૂટકો જ નથી. આજકાલ તો માતા-પિતા મોબાઈલ વાપરવાની ના પાડે કે પ્રવાસે જવાની ના પાડે કે અભ્યાસ અંગે ઠપકો આપે તો આત્મહત્યા કરે છે. તેવી ઘટનાઓ બની રહી છે. બાળકોમાં સમજણ અને સહનશક્તિ નબળી થતી જાય છે. શિક્ષણ એ માણસના જીવન ઘડતર માટે છે. ત્યારે શિક્ષણ આત્મહત્યાના વિચારો આવે તેવી પરિસ્થિતિ વાળું ન હોવું જોઈએ...પાઠય પુસ્તકોની સાથે જીવનલક્ષી કેળવણી અને મનોજગત ને કેળવે તે પ્રકારે શિક્ષણ વ્યવસ્થા કરવાની જરૂર છે. ભાર વગરના ભણતરમાં માત્ર દફતરનો ભાર ઘટાડવો કે પરીક્ષાનું પેપર હળવું કરવું તે માત્ર ઉપાય નથી...અને હવે તો બોર્ડની પરીક્ષામાં મહત્તમ વિદ્યાર્થીઓને પાસ કરી દેવાની યોજના પણ આત્મહત્યા અટકાવવાનો ઉપાય નથી...માત્ર ઓફિસમાં બેસીને સનદી અધિકારીઓ સરકારની જવાબદારી નિભાવવા પરિપત્રો કાઢી નાખે તેટલું કરવાથી માત્ર સમાચારોમાં સારું લાગે છે પરંતુ વાસ્તવમાં શાળા કોલેજોના વર્ગખંડમાં કોઈ ફરક જણાતો નથી. આત્મહત્યા નિવારણના કાયમી ઉકેલ માટે ચિંતન અને ચર્ચા કરવાનો સમય પાકી ગયો છે. આત્મહત્યાના દેખીતા કારણો અનેક હોય છે. કોઈ ડર, પરીક્ષામાં નાપાસ થવાનો ભય, આર્થિક કારણો, સામાજિક કારણો, ખોટા માન-અપમાન જેવી બાબતો કે પછી કારકિર્દી ઘડતર માટે નિરાશા હોય પણ આ બધા જ કારણોના અંતે ઊભી થતી માનસિક એકલતા, હું કંઈ કશુ કરી શકું તેમ નથી, મારું હવે કોઈ નથી. આવું જીવીને શું કરું ? હું હવે થાકી ગયો છું ? આના કરતાં મરી જવું સારું...વગેરે વિચારોનું વમળ આત્મહત્યાનું મૂળ કારણ છે. બાળકના મનને કેન્દ્રમાં રાખી તેને ભણાવવું તે ખરી કેળવણી છે. આત્મહત્યાનું એક પરિબળ એ જીવન મૂલ્યોનો વિરોધાભાસ પણ છે. નવી પેઢી બહાર જુદું જીવે અને ઘરમાં જુદું જીવે...ધીરે-ધીરે પરિવારથી ડરી બધા પોતાની રીતે જીવવા લાગે...એનું માનસિક દબાણ વિદ્યાર્થીઓને માનસિક નબળા પાડે છે. દુનિયામાં સફળ વ્યક્તિઓ કરતા નિષ્ફળ વ્યક્તિઓ વધુ છે. જેથી કોઈ પણ નિષ્ફળતાનો ભય એ આત્મહત્યાનું કારણ બનવું જોઈએ નહીં આત્મહત્યા કરતા પહેલા લખેલી નોંધ એ છેલ્લો તબક્કો છે. ચિઠ્ઠીમાં લખેલ કારણ એ એકમાત્ર કારણ કહી શકાય નહીં આ માટે આત્મહત્યાનું વિજ્ઞાન સમજવાની જરૂર છે. કાનમાં કહું...? શ્રેષ્ઠ જીવવું તે જીવન યાત્રાનું લક્ષ્ય છે, સફળતા-નિષ્ફળતા માત્ર તેના પડાવ છે.
Read Full Story arrow_forward
